"Sifir hatayla, bandi hiç durdurmadan, sürekli artan bir tempoyla adeta kamçiyla çalisacaksin!" Toyota üretim sistemini böyle anlatiyor isçiler. Öyle ki geçen yil intihar eden bir isçinin, savci gelene kadar fabrikada asili kalan cesedi bile durduramamis üretimi. "Arkadasimizin cansiz bedeni orada öyle asiliyken bile çalismaya devam ettik" diyor isçiler. Performansa dayali ücret politikasinin uygulandigi Toyota'da isçiler, rapor almamak, mazeret izni kullanmamak gibi kriterleri yerine getirse bile son söz amirin. Kaizen vermezsen performansin düser, spora katilmadin, tuvalete gittin, su içtin eksi puan... Her an "Sen bilirsin yil sonu performansini unutma" baskisi altinda çalisiyorlar.
Toyota'nin reklamlarinda kullandigi temel sloganlardan biridir "Toyota, çikarim senle her yola." Bu sloganla akillara kazinmak istenen, markaya duyulan güvendir. Reklamlarin bas karakterleri de çocuklardir. Gelecege güvenle bakmayi imgeler çocuk. Sakarya'da kurulu fabrikasini tanitan sitede de güven vurgusu ön planda tutulur: "Tüm çalisanlarimiz, is ortaklarimiz ve toplumla temeli güvene dayanan iliskiler sürdürmek." Sözlük anlami "korku ve kusku duymaktan uzak olmak" olmak anlamina gelen "güven", Toyota'nin her reklaminin ve tanitiminin bas vurgusu. Ancak Toyota'nin isçileri için güvenin yeri yok. Onlar için bel, boyun fitigi, menüsküs olana kadar zorlanmak; hasta olunca da isten çikmaya zorlanmak var. 'Toyota Üretim Sistemi'yle diger isçilerle rekabet etmek, intihar eden bir arkadaslari ipte sallanirken zorla çalistirilmak var. Simdi sözü Toyata isçilerine veriyoruz...
`ARKADASIMIZIN CANSIZ BEDENI ASILIYKEN BILE ÇALISTIK`
"Sifir hatayla, bandi hiç durdurmadan, sürekli artan bir tempoyla çalisacaksin!" Toyota Üretim Sistemi'nin özünün bu oldugunu anlatiyor isçiler. Isçinin makinenin bir parçasi gibi görüldügünden, yorgunluk, rahatsizlik, üzüntü gibi duygularinin hesaba katilmadigindan yakiniyorlar. Bu durumu anlatmak için verdikleri örnek söyleyecek söz birakmiyor.
7 Eylül 2012 tarihinde fabrikanin Boyahane bölümünde çalisan evli ve bir çocuk babasi 6 yillik isçi Yücel Semih Akdolun, çalistigi bölümde intihar eder. Sabah vardiyasina gelen arkadaslari Akdolun'u asili bulurlar. Borç nedeniyle intihar ettigi söylenir ama nedenini tam olarak ögrenemez isçiler. Gece vardiyasindan çikan Akdolun servise binmez, 'bir sey unuttum' diyerek geri döner, is elbiselerini giyer ve fabrikada yasamina son verir. Arkadaslarinin cansiz bedeni ile karsilasan isçiler soka girmistir. Sadece onu asili gören isçiler revire gönderilir, savci gelip inceleme yapana kadar arkadaslarinin cansiz bedeni fabrikada kalan isçiler, bantta çalismaya zorlanir. Hat hiç durmaz ve çalisma olagan sekli ile devam eder.
Bu duruma isyan eden 11 yillik Toyota isçisi "Arkadasimizin cansiz bedeni orada öyle asiliyken bile biz çalismaya devam ettik. Toyota'da isçinin hayvan kadar degeri yok" diyor.
HAMDI BEY'LE PAZARLIK!
Rahatsizlanan isçilerin isten çikmaya zorlandigini ve böylece firmanin isçi çikarmayan bir sirket olarak anildigini anlatiyor isçiler. 11 yillik isçi "Bel, boyun fitigi gibi rahatsizliklari olan ve uzun süreli istirahat alan isçiler 'kara listeye' aliniyor. Çokça baskilar yasiyorlar, hafif islere verilmeleri gerekirken bazen en zor bölümlere veriliyorlar ki kendileri ayrilsin. Bir isçi rapor aldiysa onun evine muhakkak amir gidiyor. 'Geçmis olsuna geldik' diyorlar ama aslinda kontrole gidiyorlar" dedi. Toyota Insan Kaynaklari Bölümü'nün bu konuda ilginç bir uygulamasi var. Isten çikarilmasi gündeme gelen isçi Insan Kaynaklarina çagrilarak kidem ve ihbar tazminatinin yani sira çikislari özendirmek için tesvik veriliyor. Isçiler bu uygulamayi bir televizyon programinda yayinlanan 'Var misin, yok musun' adli yarisma programina benzetiyor. O nedenle bu durumda olup, Insan Kaynaklarinca çagrilan isçilere 'Hamdi Bey'e gitti' diyorlar kendi aralarinda. 8 yillik isçi "tipki yarisma programindaki gibi bir pazarlik yasaniyor. Kidem ve ihbarin üstüne 8 maas, 10 maas fazladan veriyorlar bu pazarlikla. Böylelikle fabrika isten çikarmamis, isçi kendi istegi ile çikmis oluyor" diyor.
ADETA KAMÇIYLA ÇALISIYORSUN
Isçiler saat 7.00'de isbasi yapiyor. Servislerden 6.30'da inen isçiler, hizli adimlarla soyunma odalarina yol alir, is kiyafetlerini giyer. Saat 06.53'te bir anons sesi duyulur, her günkü aliskanlikla yuvarlak olusturur isçiler ve bir hoca nezaretinde kültür fizik hareketleri baslar. Sabah sporu 7 dakikadir. Ne eksik, ne fazla. Öglen paydosunda da ayni seremoni tekrarlar. Tek bir farkla öglen sporu 5 dakikadir. Sabah ve öglen sporuna katilmama sanslari yoktur isçilerin. Bu, performanslarina yansir. Performans ise yillik zamma.
11 yildir ayni seremoni ile is basi yaptigini anlatiyor bir Toyota isçisi "Bu kültür fizik hareketleri ise de yariyor. Uyku mahmurlugunu atip, daha bir dinç basliyorsun ise" diyor. 2002 yilinda büyük bir heyecan ve hevesle ise baslamis Toyota'da. Çalistigi bölümde yapmadigi is kalmamis. Ama kendi deyimiyle çok sey de götürmüs ondan geçen 11 yil. Çok degil ise basladiktan üç yil sonra sürekli ayni isi yapmaktan boyun fitigi olmus. Fizik tedavi de kâr etmemis, 'hafif iste çalismalidir" raporu almis. Fabrikada kullanilan adiyla 'offline' olmus ve hattan alinmis.
ROBOTTAN BILE HIZLI
Henüz 35 yasinda olan isçi kendisini bu duruma getiren kosullari söyle anlatiyor: "Üzerinden günde 16-17 tonluk yük geçiyor. Adeta kamçi ile çalisiyorsun. Sürekli tempo, 'hadi arkadaslar, hadi', sürekli böyle. Saniyelerle yarisiyorsun. Sen robot degilsin ki. Ama bazen robottan bile hizli oluyorsun. Düsünün, Cuma aksami artik son saatler. Tamam, bu hafta da bitti diyorsun. Son 10 dakika kala takim lideri geliyor yanina yarina mesai var. 'Ama benim planim var. Ailemle bir yere gidecegim' diyemezsin. Dersen hemen hatirlatir. 'Sen bilirsin yil sonu performansini unutma'. Biz böyle bir baski ortaminda çalisiyoruz."
ISÇI: BENIM KINA GECEM VAR AMIR: SANA MI YAKACAKLAR
8 yillik bir Toyota isçisi Toyota Üretim Sistemi'ni deney laboratuarina benzetiyor. 'Insanlar üzerinde adeta deney yaptilar' diyen isçi sözlerini söyle sürdürüyor "Toyota'da rahatsizlansan rapor alamazsin, mazeret izni alamazsin. Komik gelecek ama bu fabrikada biz su sözleri duyduk.
Isçi: Evlenecegim, kina gecesi var
Amir: Kinaya gitme sana mi yakacaklar
Isçi: Çocugum hasta hastaneye götürecegim
Amir: Komsuya söyle o götürsün.
Saka gibi degil mi? Ama bunlar saka degil gerçek."
TUVALETE GIDEMEZSIN SU IÇERSEN YANARSIN
Toyota Üretim Sistemi "gereksiz kaynak kullanimlarinin yok edilmesi ve verimliligin artirilmasi" olarak tanimlaniyor. Peki bu isçiye nasil yansiyor? 8 yillik bir Toyota isçisi anlatiyor: "Kalite hattinda çalisiyorsun 80 saniyede bir arabayi kontrol edeceksin. Senin görmedigin bir noktadan amir seni izliyordur ama sen farkinda degilsindir. Hatti terk ettin ve su içmeye gittin 10 saniye zamanini aldi bu ama isi kaçirmadin kontrolü tamamladin. Ertesi gün arabayi 70 saniyede kontrol edeceksin demektir. Zaten hatti birakip, tuvalete falan gidemezsin yerine biri gelecek ki ancak o zaman gidebilirsin."
BULDUM! 3 SANIYE BOSLUK VAR!
Toplam Kalite Yönetimi uygulamalarinin ana vatani Japonya olunca, Toyota'da da Kaizen'ler (sürekli iyilestirme), 5S (Siniflandirma, Düzenleme, Temizlik, Standartlastirma ve disiplin)", QCC gibi kavramlar isçilerin hayatinin da en önemli parçasi haline gelmis durumda.
Kalite çemberleri ve gruplarinda yer almak, öneriler vermek ayni zamanda performansi da dogrudan etkiliyor. Her isçinin ayda 4 öneri vermesi ise zorunlu. 11 yillik isçi "bu fabrikada '10 kisinin yaptigi isi 8 kisiye nasil düsürürüz' konulu egitimler bile verildi. Aslinda isçi kendi sonunu kendisi getirdi. Herkes birbirini takip eder, birbirinin açigini kollar hale geldi. Isçi arasindaki rekabet gün geçtikçe artti ve artmaya da devam ediyor" diye konusuyor. Fabrikada 'adam azaltma' isimli bir grup oldugunu kendisinin de bir süre bu grupta yer aldigini söyleyen baska bir isçi "Bir gün ofiste çalisiyorum kaynagin grup lideri geldi. 'buldum' diye içeri girdi. Hatta çalisan bir isçinin 3 saniye boslugu oldugunu bulmus. 'Bir vardiyada 17 dakika yapar' dedi. Yani amaç belli maksimum isi minimum adamla yapmak" diye konusuyor.
PERFORMANS REKABETI DOGURUYOR
Toyota'da performansa dayali ücret politikasi uygulandigini aktaran Toyota isçileri performansi belirleyen kriterlerin basinda istirahat almamak, mazeret izni kullanmamak, ise geç gelmemek ve ayda en az dört Kaizen vermek oldugunu söylüyor. Tüm bu kosullar yerine getirilse de asil belirleyici olan amirlerin degerlendirmeleri. Toyota'da ücret zammi yillik yapiliyor. Isçiler performans ölçümlerinin ardindan A, B, C, D ve E gruplarina ayriliyor. A en yüksek zammi aliyor, D ise sifir zam. E alan isçi isten atilma potasina giriyor.
8 yillik Toyota isçisi söyle devam ediyor: "Performans uygulamasinin kendisi son derece adaletsiz. Sonuçta belirleyici olan amirler. Performans en önemli silah.Yillik zam aliyorsun ve her sey de karsina çikiyor. Kaizen vermezsen performansin düsük çikar, spor yapmazsan eksi puan. Iste bunlarin hepsi de isçi arasinda rekabeti doguruyor."
TOYOTA'DAN YANIT
Konuya iliskin görüslerini aldigimiz Toyota Insan Kaynaklari Müdürü Tansu Topdag, fabrika olarak isçi sagligi, is güvenligi ve meslek hastaliklari ile ilgili ciddi bir hassasiyet içerisinde olduklarini ileri sürerek, gerekirse konuya iliskin belgeler de sunabileceklerini kaydetti. Telekonferans yöntemiyle görüstügümüz Topdag, konuya iliskin saglikli degerlendirmeyi fabrika avukati Mete Yanar'in yapabilecegini sözlerine ekledi.
Meslek hastaliklariyla ilgili hali hazirda fabrika aleyhine açilmis 6 dava oldugunu söyleyen Yanar da bu davalardan biri hariç besinde mesleki ve güç kaybinin yüzde 0 olarak tespit edildigini sadece bir davada yüzde 23'lük bir mesleki ve güç kaybi tespiti oldugunu, yapilan itirazlarinin ve bilirkisi incelemesinin ardindan bu durumun da yüzde 0 olarak tespit edildigini kaydetti.
Fabrikada intihar eden Yücel Semih Akdolun'un intiharinin fabrika ile bir ilgisinin olmadigini savunan Yanar, savci gelene kadar olay yerinde her hangi bir seye dokunmalarinin mümkün olmadigini söyledi. Intihar olayinin gerçeklestigi yerin üretim alaniyla ilgisinin olmadigini, üretim sahasindan görülmesinin ise mümkün olmadigini aktaran Tansu Topdag "Zaten jandarma geldikten sonra olay yerine serit çekilmesinin ardindan biz bile içeri alinmadik. Olay yerini disardan kimsenin görmesi de mümkün degil. Üstüne üstlük kapi açilsa bile içerideki görme sansi yok. Tabi ki arkadaslarimizin üretimin devam etmesine iliskin yasanan moral bozukluguna dair elestirileri olabilir. Buna iliskin yorumu yapmak ise benim yetkilerimin disindadir" diye konustu. (Sakarya/EVRENSEL)