YEREL YÖNETIMLER TARIHINDEN BAZI NOTLAR 2

YEREL YÖNETIMLER TARIHINDEN BAZI NOTLAR 2

1921 Anayasasi öncesinde Türkiye’de Osmanli Imparatorlugundan kalan sinirlar içerisinde 400 civarinda Belediye faaliyet gösteriyordu. 1921 Anayasasi ile egitim, saglik, tarim, ekonomi ve bayindirlik islerinin düzenlenmesi yetkisi; yerel düzeyde tüzel kisilige sahip ve özerkligi olan Vilayet Yönetimlerine veriliyordu(mad:11). Yani seçimle gelen Vilayet Meclislerine pek çok konuda kendi iradeleri ile düzenleme yapabilme yetkisi veriliyordu. Ayni sey Nahiyeler içinde geçerliydi.

1924 Anayasa’si ile de Vilayetlerde sehir, kasaba ve köy’lerin de tüzel kisilige sahip oldugu hükmü getirilir (mad:90). Yine ayni yil çikarilan Köy Kanunuyla da köylere iliskin düzenleme biraz daha ayrintili bir sekilde ele aliniyordu(442 sayili Köy Kanunu). Ancak bunlarin, üstelik o günkü kosullarda kendi imkânlariyla yürüttükleri hizmetler çok sinirlidir.

1924 yilinda çikarilan bir kanunla Ankara Sehremaneti kurulur. Buna göre Içisleri Bakani tarafindan bir Sehremini atanacak ve kent, Ankara halki tarafindan kentte oturanlarin içerisinden seçilecek 24 üyeli bir Meclis tarafindan yönetilecekti.

1930 yilina gelindiginde ülkemiz Belediyeciligine adeta damgasini vuran ve çok uzun yillar yürürlükte kalan 1580 Sayili Belediye Kanunu çikarilir. 1930-1945 arasi dönemde konuyla ilgili pek çok yasa birbiri ardi sira gelecektir artik. Umumi Hifzisihha Kanunu, Belediye Yapi Ve Yollar Kanunu, Belediyeler Bankasi (Iller Bankasi) Kurulmasi Kanunu vb.

1946 sonrasi çok partili dönemin baslarinda ise Cumhuriyet’in geleneksel, bürokratik ve merkeziyetçi egiliminde pek bir degisim olmamakla beraber, ülkenin içerisine girdigi yeni siyasal hayat yerel yönetimler konusunda yeni ilkelerin ortaya çikmasini getirmistir. Birbirini takip eden Kongreler toplanmaya baslar. Birinci Yapi Kongresi, Idareciler Kongresi, Belediyeciler Kongresi gibi.

16-20 Kasim 1946 tarihleri arasinda Ankara’da toplanan Belediyecilik Kongresi ülkemiz Belediyecilik Tarihi açisindan oldukça önemli bir yere sahiptir. Kongreye sunulan çesitli tebliglerde demokrasi ve özerklik konulari önemle islenmistir. Hatta Kongrede bugün bile tartisilmasi hala çok büyük firtinalar kopartan bir Özerklik Komisyonu kurulmustur.

1961 Anayasasi ile Genel Idarenin kurulus ve görevleri tanimlanirken, Merkezden Yönetim ve Yerinden Yönetim esaslarina dayandigi ve yerel yönetimlerin görevleriyle orantili gelir kaynaklarina sahip olmasi hükmü getirilmistir. (mad.112)

1963 yilinda çikarilan bir baska yasa ile de Belediye Baskanlarinin seçimle ve tek dereceli çogunluk usulü ile isbasina gelmesi esasi getirilmistir.(307 sayili yasa.27.7.1963) Ayrica Belediye Seçimleri ile ilgili mevzuatta da önemli degisikler yapilmistir.

Ülkede yasanmaya baslanan hizli kentlesme sonucunda artik 1970’li yillar, Belediyeler üzerinde tartismalarin yogunlastigi yillar olmustur. Özellikle 1973 sonrasi ‘Yerel Demokrasi’ ve ‘Yerel Yönetim’ tartismalari hiz kazanmistir. Basta Ankara, Istanbul ve Izmir Belediyeleri olmak üzere eski yapilardan farkli olarak bilim adamlarinin da görüslerinden genis ölçüde yararlanilmaya baslanmistir. Bütün bu tartisma ve gelismelerin paralelinde Cumhuriyet Halk Parti’si de programina belediyeleri merkezi yönetimin vesayetinden kurtarmayi ve merkezi yönetimin belediyelere karisimini sinirlandirmayi vaat eden hükümler koymustur.

CHP iktidara gelir gelmez de Yerel Yönetim Bakanligi kurarak Belediyelerin denetimini bu bakanliga vermistir.*  Ne yazik ki 1978 yilinda kurulan bu bakanligin ömrü çok kisa sürmüs ve 1979 yilinda bakanlik kaldirilarak,  yerel Yönetimler tekrar Içisleri Bakanligina baglanmistir.

12 Eylül 1980 Askeri Darbesi ile Türkiye’de demokrasi kesintiye ugratildiginda Belediyelerinde bundan etkilenmemesi kaçinilmazdi. Hatta bir Devrimci Belediyecilik örnegi olarak çok da basarili çalismalar yapan Fatsa Belediyesi bu fasist darbenin gerekçeleri arasinda yer almistir. Darbenin hemen ardindan 17 gün sonra 29 Eylül 1980 tarihinde yayinlanan bir kararla,** 12 Eylül tarihinden geçerli olmak üzere tüm Belediye Meclisleri feshedilmis ve baskanlari görevden alinmislardir. Yerlerine çogunlugu emekli askerler olmak üzere, valiler, kaymakamlar ve bazi yerlerde eski belediye baskanlari da olmak üzere diger kamu görevlilerinin atandigi bir dönem baslamistir.

Yine çok kisa bir süre sonra yayinlanan bir MGK. Karari ile de Büyükkent çevresindeki Belediyeler, ana belediyelere baglanarak birer Belediye Subesi haline getirilmislerdir.***

Bundan sonraki süreci ileride yeni bir yazida ele almak üzere…

Dostlukla kalin.

Not: Yerel Yönetimler Tarihinden Bazi Notlar baslikli bu yazilarimizda çok çesitli kaynaklardan yararlanilmis olmakla beraber özellikle birini burada belirtmek istiyorum. Kemal Görmez. Yerel Demokrasi ve Türk Belediyeciligi. Hizmet- Is Sendikasi Yayini.

*42.T.C. ve 3. Ecevit Hükümeti (5 ocak 1978-12 Kasim 1979) olarak bilinen bu hükümet döneminde kurulan iki yeni Bakanliktan biridir Yerel Yönetim Bakanligi ve ilk bakanda Mahmut Özdemir’dir. Diger yeni Bakanlik ise Isetmeler Bakanligi’dir.                                                                                                                                                      

 **29 Eylül 1980 tarih ve 17120 sayili Resmi Gazetede yayinlanmistir.                                                                   

***11 Aralik 1980 tarih ve 17187 sayili Resmi Gazete. 34 no’lu MGK Karari.